«БелЛіт: мабільны гід»
Калі чакаць нашу «Вайну і мір» і чаму не дапамог Нобель Алексіевіч. Што (не)так з беллітам
Альгерд Бахарэвіч
Пiсьменнiк
Беларускую літаратуру мала ведаюць і чытаюць у свеце. Чаму? «Прычына ў тым, што беларуская літаратура - малая», - паўтараюць некаторыя. Ці могуць беларускія пісьменнікі стварыць «Вайну і мір», для чаго ім трэба прызнанне на Захадзе і чаму Бэла можна параўнаць з сабакам - у кароткім канспекце лекцыі Альгерда Бахарэвіча «Беларуская літаратура:" Вялікая "ці" малая "?».

Навошта ў прынцыпе дзяліць літаратуру на вялікую і малую?

Ва ўсім «вінаваты» пэўны заходні канон — менавіта ён дзеліць літаратуры на вялікія і малыя.

Таксама ў аснове гэтага дзялення варта іерархічнае мысленне, лічыць Бахарэвіч. Гэта калі паводзіны чалавека існуюць у жорсткай сістэме іерархій.

— Беларуская літаратура — таксама прыклад іерархічнага ў думках. Чамусьці нам абавязкова трэба ведаць, якое месца мы займаем у іерархіі.

Іерархічнае мысленне прадугледжвае бінарнасць, якая пранізвае ўсё жыццё чалавека: ад «мужчын і жанчын», «прыватнага і дзяржаўнага цікавасці» да «вялікай і малой літаратуры», «высокіх і нізкіх жанраў».

— Цікава ў сувязі з іерархічным мысленнем паглядзець на сэксуальныя стасункі. У іх існуе лексіка, якая добра паказвае іерархічнасць, падпарадкаванне: авалодаць кімсьці, ачараваць кагосьці, аддацца камусьці. Калі мы кажам пра літаратуру, таксама ўжываем гэтыя словы: аддацца кнізе, кніга ачаравала, авалодала мною.

Па якіх крытэрах літаратура дзеліцца на вялікую і малую?

Альгерд Бахарэвіч вылучае шэсць крытэрыяў. Вылучае, але адразу ж абвяргае іх словам «але».

Такім чынам, за тое, каб літаратура стала вялікай або малой, адказваюць: мастацкі ўзровень твораў, іх вядомасць, мова, значнасць тэм, чытальнасць твораў за мяжой, ўпісанасць ў канон.

Але не ўсё так проста і адназначна. Напрыклад, з мовай. Лічыцца, што вялікія літаратуры пішуцца на «вялікіх мовах» — англійскай, нямецкай, французскай, рускай, іспанскай, італьянскай. Але гэта паняцце можа быць небяспечна для ўласнай гісторыі.

— Азначэнне вялікай мовы — тэрмін зусім некарэктны. Бо вялікія мовы паўсталі ў выніку гістарычных працэсаў. Яны зрабіліся вялікімі дзякуючы палітычнай гісторыі, імперыям мінулага, якія перамаглі сваіх праціўнікаў ці змагаліся паміж сабой. Калі мы прызнаем існаванне малых і вялікіх моваў, гэта будзе азначаць, што мы нібыта не маем сваёй гісторыі. Але гэта зусім не так. Беларусь належыць да рэгіёну Ўсходняй Еўропы — цікавага, складанага, які шмат чаго перажыў у сваёй гісторыі. У нас стаўленне да праблемы малой ці вялікай мовы мусіць быць іншым, не такім, як на Захадзе.

Ці:

— Чытанасць твораў за мяжой — актуальнае пытанне для беларускай літаратуры. Тут трэба гаварыць пра пераклады. Тое, што беларуская літаратура мала перакладзеная на так званыя вялікія мовы — гэта праблема недахопу перакладчыкаў, прычым замежных. Але іх становіцца ўсё больш і больш. Усе людзі, якія пішуць у Беларусі, гэта адчуваюць. І называць нейкую літаратуру малой, таму што перакладаў з гэтай мовы мала, па меншай меры некарэктна.

Ці вось яшчэ:

— Калі мы возьмем спіс нобелеўскіх лаўрэатаў апошніх гадоў, то прызнаем, што там ёсць абсалютна невядомыя нам імёны. Шмат людзей упершыню чуюць іх. Такім чынам: яны прадстаўляюць вялікую літа— Разанаў, Быкаў, Караткевіч, Хадановіч — іх мастацкі ўзровень неаспрэчны. Неаспрэчны ён і для заходніх чытачоў, якія сутыкаюцца з нашай літаратурай. Насамрэч, яны здзіўляюцца гэтаму. Але здзіўляюцца толькі пасля таго, як да іх прыедзеш, выступіш, прачытаеш твор у добрым перакладзе. Толькі тады яны задумаюцца пра наша існаванне.

Аб ўпісанасць ў канон тым больш казаць складана: ён, на думку Бахарэвіча, зусім не ўлічвае існавання беларускай літаратуры.

Ці адпавядае беларуская літаратура гэтым крытэрыям

З мастацкім узроўнем у беларускіх пісьменнікаў усё ў парадку, лічыць Альгерд Бахарэвіч. Напрыклад, Алеся Разанава ён цалкам выразна можа прадставіць нобелеўскім лаўрэатам.

— Разанаў, Быкаў, Караткевіч, Хадановіч — іх мастацкі ўзровень неаспрэчны. Неаспрэчны ён і для заходніх чытачоў, якія сутыкаюцца з нашай літаратурай. Насамрэч, яны здзіўляюцца гэтаму. Але здзіўляюцца толькі пасля таго, як да іх прыедзеш, выступіш, прачытаеш твор у добрым перакладзе. Толькі тады яны задумаюцца пра наша існаванне.

На пераклады беларускіх пісьменнікаў Бахарэвіч глядзіць з аптымізмам і верыць, што іх стане яшчэ больш. А такія аўтары, як Вальжына Морт, і зусім самі прасоўваюць сябе да заходняга чытача — робяць пераклады самастойна.

З мовай ёсць агаворкі. Белмова — сродак камунікацыі невялікай колькасці людзей. Таму і літаратуру больш карэктна параўноўваць не з ангельскай, а, напрыклад, з македонскай. Гэта дае больш здаровы погляд на рэчы і дапамагае зразумець, што з ёй усё ў парадку.

Кажучы пра вядомасць белліту, Альгерд Бахарэвіч сфакусаваўся на Святлане Алексіевіч. Пасля таго як яна атрымала Нобелеўскую прэмію па літаратуры, было шмат надзей, што пра беларускую літаратуру даведаюцца ва ўсім свеце. Але нешта пайшло не так. Альбо ўжо было не так.

— З аднаго боку, Святлана Алексіевіч — прыклад таго, што беларускую літаратуру можна залічыць у вялікія. Мы нібыта маем сваю нобелеўскую лаўрэатку. Але маё стаўленне да гэтага такое: белліт і Святлана Алексіевіч — гэта дзве вялікія, цікавыя з'явы, якія рухаюцца паралельна, не перасякаючыся. Пасля прысуджэння Нобелеўскай прэміі было вельмі шмат спадзяванняў, што дзякуючы яе славе зменіцца стаўленне да беларускай літаратуры ў свеце. Але гэтага не адбылося.

Святлана Алексіевіч — з'ява вялікая, загадкавая, у чымсьці неспасцігальная, прынамсі для мяне. Яна зрабіла так, што свет пачуў яе герояў. Мне падаецца, што яна апошняя савецкая пісьменніца. І беларуская, канешне, і ганарыцца мы ёй мусім. Але ў кантэксце «вялікая літаратура ці малая» прэмія Алексіевіч не мае значэння. І, паверце мне, калі ездзіш па свеце (зноў ува мне гаворыць навязаны заходні канон) ды размаўляеш з літаратарамі, не заўжды людзі памятаюць, што Святлана Алексіевіч наша. Яны ўспрымаюць яе як частку вялікага кантыненту, які пачынаецца дзесьці за польскай мяжой.

Пра ўпісанасць ў канон казаць складана:

«Нам патрэбны свой канон, і не тое каб беларускі. Патрэбны усходнееўрапейскі» (пра гэта падрабязней будзе ніжэй).

— Аднойчы адзін чалавек сказаў: «Беларускія літаратары, дайце мне „Вайну і мір"». Гэта абсалютна неразумнае стаўленне для літаратуры. Патрабаваць ад сучасных пісьменнікаў даць твор, але ў якасці прыкладу падаецца твор XIX стагоддзя? Літаратура даўно змянілася, змяніўся яе канон. Твор, падобны да «Вайны і міра», не можа з'явіцца ў гэты час. Калі краінай кіруе чалавек, які патрабуе даць яму такі твор, гэта сведчыць, што калі беларуская літаратура малая, то дзякуючы і кіраўніцтву дзяржавы таксама.

Якой літаратурай — малой ці вялікай — лічыць белліт сам Бахарэвіч?

Калі жыць з іерархічным мысленнем ў сваёй галаве (і пакутаваць ад яго), то беларуская літаратура вызначана падасца малой.

— Я параўнаў бы беларускую літаратуру з сабакам. Ён маленькі ў параўнанні з чалавекам, але гаворыць на сваёй мове, якую ніхто не разумее.

Калі не шукаць для белліту месца ў іерархіі, то наша літаратура апынецца і не вялікі, і ня малой.

— Вызначэнне гэтага пытання нічога не дасць самому белліту — не з'явяцца новыя творы, не павысіцца іх мастацкі ўзровень. Гэта бессэнсоўна.

На думку Бахарэвіча, важней глядзець на нашу літаратуру як на частку усходнееўрапейскай, таму што сусветная - занадта вялікая і згубіцца ў ёй вельмі лёгка (але не варта з гэтай нагоды хвалявацца). А ва Усходняй Еўропе ў нас значна больш шанцаў, ды і мовы падобныя. І гісторыя часам агульная.

Ці трэба ў прынцыпе вызначаць белліт як вялікую або малую літаратуру?

— Навошта нам гэтае вызначэнне — вялікая або малая? Усё дастаткова проста.

Апошнія дзесяцігоддзі ці, магчыма, усё XX стагоддзе беларусы сумавалі па чымсьці, чым можна было б ганарыцца. Літаратура — такая рэч, да якой кожны адчувае асабістую прыналежнасць. Калі ў нашага пісьменніка здараецца нейкі літаратурны поспех за мяжой, мы ўсе ганарымся, хаця, можа, і не чыталі кніжку аўтара, дый не збіраемся чытаць.

Ці патрэбна гэтае вызначэнне чытачам?

Калі я жыў у Гамбургу і прыязджаў у Менск прэзентаваць новыя кнігі, людзей прыходзіла вельмі шмат. Ты прыехаў з Захаду, у гэтую літаратурную правінцыю.

Нашаму чытачу важна меркаванне з Захаду, важна нават тое, дзе аўтар жыве — у Менску, у Гамбургу або за акіянам.

Як уплывае гэтае азначэнне на пісьменнікаў? Тут можна сказаць адным словам «хочацца». Хочацца нам усім на Захад, хочацца рабіць гэтую літаратуру вялікай, адчуваць сваю далучанасць да працэсу. І важна смеласць.

Калі мы прызнаем, што мы не вялікая нацыя, што мы невялікая літаратура і мова наша не вялікая, а жывая, людская, і мы перастанем гнацца за вонкавай веліччу, за гэтымі вызначэннямі, то, можа быць, менавіта тады ў беларускай літаратуры нешта сапраўды зрушыцца. Важна быць прытомным. Важна разумець не месца ў іерархіі, а свае памеры і магчымасці.

Беларуская літаратура не такая прызнаная і вядомая, як расейская, яна не мае такой упісанай у канон традыцыі, як польская, да яе не так шмат увагі, як цяпер да ўкраінскай, яна не выклікае так шмат гістарычных спачуванняў, як літоўская ці латвійская.

На Захадзе беларуская літаратура яшчэ не адкрытая. Гэта дае нам перавагі. Зацікаўлены чытач з Захаду можа высадзіцца на бераг нашай літаратуры і адчуць сябе першаадкрывальнікам. Ён не сапсаваны звыклымі краявідамі-схемамі. Мы можам скарыстацца гэтым. Я аптыміст і веру, што беларуская літаратура будзе некалі адкрытая.

Арыгінал артыкулу быў апублікаваны на сайте TUT.by

Спадабаўся канспект?
Made on
Tilda